1. Ogólna budowa wyrzutni torpedowych

Wyrzutnie torpedowe instalowane na niemieckich frontowych okrętach podwodnych Typu II, VII, IX i XXIII w okresie II Wojny Światowej były złożonymi urządzeniami które miały umożliwić wystrzelenie torpedy w położeniu podwodnym oraz ponowne załadowanie. Dodatkowo umożliwiały stawianie min Typu TMA, TMB oraz TMC.

Oprócz samej wyrzutni, w skład aparatu torpedowego wchodziły: zewnętrzne i wewnętrzne pokrywy wyrzutni, mechanizm otwierania pokryw, instalacje do zatapiania oraz osuszania wyrzutni, system wystrzeliwania torpedy, mechanizmy zabezpieczające i pomocnicze.

Wyrzutnie miały postać rury o wewnętrznej średnicy 553,6 mm i długości 755,2 cm. Rura złożona była z pięciu segmentów (jednego wewnątrz kadłuba ciśnieniowego i czterech na zewnątrz) skręconych razem ze sobą przy użyciu śrub i kołnierzy. Segmenty wykonane były z brązu (w późniejszym okresie wojny wobec deficytu miedzi wykonywano je także ze stali). Oprócz wyrzutni przez kadłub ciśnieniowy wychodziły na zewnątrz następujące instalacje:

• wał napędowy mechanizmu otwierania zewnętrznej pokrywy wyrzutni
• przewód napełniania i osuszania wyrzutni
• przewód odpowietrzania wyrzutni
• przewód sprężonego powietrza instalacji stawiania min
• przewód sprężonego powietrza zasilający siłownik bolca ryglującego miny

Wyrzutnia wyposażona była w urządzenia umożliwiające wprowadzenie do załadowanej torpedy nastaw głębokości biegu, kąta odchylenia, prędkości, a w późniejszym okresie także ustawień programatorów FAT (od lutego 1943 roku) i LUT (od czerwca 1944 roku). Nastawy te wprowadzano ręcznie – z wyjątkiem kąta odchylenia oraz ustawień LUT, które były ustawiane zdalnie przez kalkulator torpedowy (Torpedo Vorhaltrechner) poprzez system selsynów. Urządzenia te wyciągane były automatycznie z wyrzutni w momencie strzału poprzez pręt spustowy.

Zewnętrzne pokrywy wyrzutni były otwieranie ręcznie przy pomocy mechanizmu śrubowego napędzanego przez wał biegnący równolegle do wyrzutni – każda wyrzutnia wyposażona była w dwie służące do tego celu korby (jedna znajdowała się przy wewnętrznej pokrywie, druga – w połowie długości części wyrzutni znajdującej się wewnątrz kadłuba).

Fot.1. Zewnętrzna część wyrzutni torpedowej.

1. Mechanizm śrubowy zamieniający ruch obrotowy wału otwierającego zewnętrzną pokrywę wyrzutni na ruch posuwisty
2. Siłownik bolca ryglującego miny.
3. Wlot przewodu odpowietrzającego wyrzutnię.

Mosiężne rurki widoczne na fotografii 1 to przewody doprowadzające smar do wszystkich ruchomych elementów wyrzutni.
Każda wyrzutnia wyposażona była w bolec ryglujący torpedę, bolec ryglujący miny oraz język spustowy mechanizmu uruchamiającego silnik torpedy.

Bolce ryglujące unieruchamiały załadowaną do wyrzutni torpedę (lub miny) we właściwej pozycji, dzięki czemu możliwe było włożenie przez odpowiadające sobie otwory w ściance wyrzutni i kadłubie torpedy urządzeń nastawiających głębokość i kąt biegu. Bolec ryglujący torpedę wyciągany był z wyrzutni automatycznie w momencie strzału poprzez pręt spustowy. Bolec ryglujący miny podnoszony był ręcznie.

Język spustowy był wsuwany do wyrzutni w momencie strzału poprzez pręt spustowy. Gdy pod wpływem sprężonego powietrza torpeda zaczynała wysuwać się z wyrzutni, język spustowy uruchamiał silnik torpedy.

Wyrzutnia torpedowa wyposażona była w system blokad uniemożliwiających równoczesne wykonanie niektórych operacji lub też wykonanie ich w niewłaściwej kolejności.

Zewnętrzna pokrywa wyrzutni była konieczna, aby zapobiec wtargnięciu wody do wnętrza okrętu w trakcie przeładowywania torpedy. Pokrywa zewnętrzna była skonstruowana w ten sposób, że otwierała się przeciw ciśnieniu wody (dzięki temu była odporna na duże ciśnienia panujące na większych głębokościach oraz wybuchy bomb głębinowych). Jednak nawet na głębokości peryskopowej podczas ataku w zanurzeniu wyrzutnie znajdowały się na głębokości około 10 m, zatem w stosunku do wnętrza wyrzutni (gdzie panowało ciśnienie około 1 at) ciśnienie zewnętrzne było dwa razy większe i skutecznie uniemożliwiało otwarcie zewnętrznej pokrywy.

Dlatego wyrzutnie torpedowe przed otwarciem zewnętrznej pokrywy należało zalać wodą. Stosowane były dwa rozwiązania: zalanie wodą zaburtową lub też przepompowanie wody ze specjalnego zbiornika znajdującego się na okręcie, a po napełnieniu wyrzutni wyrównanie ciśnienia z ciśnieniem zewnętrznym poprzez otwarcie zaworu doprowadzającego wodę zaburtową. W pierwszym przypadku instalacja była dużo prostsza, jednak w momencie zatapiania wyrzutni dochodziło do znacznego zaburzenia trymu oraz zmiany ciężaru okrętu. W drugim przypadku instalacja była bardziej złożona, jednak w trakcie zatapiania wyrzutni ciężar okrętu się nie zmieniał, a zmiana trymu była minimalna (zależna od wzajemnego usytuowania zbiorników oraz wyrzutni torpedowych).

Dodatkowo występowały jeszcze zewnętrzne klapy w kadłubie lekkim osłaniające wyloty wyrzutni. Klapy te otwierane były równocześnie z zewnętrznymi pokrywami wyrzutni.

Pokrywy wewnętrzne skonstruowane były w taki sposób, że otwierały się do wnętrza okrętu. Oznaczało to, że były w stanie wytrzymać jedynie ograniczone ciśnienie. Dlatego przed głębszym zanurzeniem należało zamykać zewnętrzne pokrywy, a ich ewentualne uszkodzenie mogło doprowadzić do zalania i zatonięcia okrętu (sytuację taką opisuje Herbert Werner w „Żelaznych trumnach”, gdy fala uderzeniowa wywołana przez pobliski wybuch bomby wyłamała wewnętrzne pokrywy). Wewnętrzne pokrywy wyrzutni były blokowane za pomocą zamka bagnetowego składającego się z ruchomego pierścienia znajdującego się na wewnętrznym końcu wyrzutni oraz śrubowego mechanizmu obracającego pierścień.

1. Ruchomy pierścień blokujący
2. Mechanizm obracający pierścień blokujący
3. Znacznik pozycji pierścienia

Zęby znajdujące się na wewnętrznej krawędzi pierścienia po domknięciu wewnętrznej pokrywy wyrzutni wchodziły w odpowiadające im zagłębienia. Po obrocie pierścienia zaczepiały o zęby znajdujące się na wewnętrznej powierzchni pokrywy. Znacznik pozycji pierścienia pozwalał stwierdzić, czy pierścień znajduje się w pozycji blokującej wewnętrzną pokrywę wyrzutni.

2. Instalacja zatapiania i osuszania wyrzutni

Instalacja składała się z wyrzutni torpedowej (Rohr), zbiornika kompensacyjnego (Torp Zelle 1), przewodów odpowietrzających, przewodów odwadniających oraz szeregu zaworów: zaworu zasilającego (c2) łączącego instalację z instalacją niskiego ciśnienia okrętu (12 at), zaworu sterującego (q), zaworów odcinających (g), zaworu wyrównawczego ciśnienia (h), zaworu odwadniającego (i), zaworu odpowietrzającego (k1). Część zaworów zebrana była w panelu sterującym (Ausgleicharmatur). Zbiornik kompensacyjny miał pojemność większą od pojemności wyrzutni torpedowej i wstępnie był wypełniony wodą. Pojemności zbiorników kompensacyjnych wynosiły odpowiednio: rufowego – 2,35 m³, dziobowych - po 5,75 m³, a pojemność wyrzutni torpedowej – 1,81 m3.

Rys. 1. Instalacja zatapiania i osuszania wyrzutni torpedowej [1].

Procedura zatapiania wyrzutni wyglądała następująco:

1. Trójdrożny zawór odwadniający (i) - otwarty;
2. Zawory odcinające (g) - otwarte;
3. Zawór sterujący (q) w pozycji łączącej instalację niskiego ciśnienia ze zbiornikiem kompensacyjnym (Torp Zelle 1) oraz łączącym wyrzutnię z odwietrznikiem;
4. Otwierano zawór zasilający (c2) – powietrze z instalacji niskiego ciśnienia przepychało wodę ze zbiornika kompensacyjnego do wyrzutni torpedowej. Gdy z odwietrznika zaworu (q) zaczynała wylewać się woda, zamykano dopływ powietrza oraz odcinano zawór trójdrożny (i).
5. Wyrównywano ciśnienie poprzez chwilowe otwarcie zaworu (h) łączącego wyrzutnię torpedową poprzez zawór burtowy (a) z otaczającą okręt wodą.

Teraz już można było otworzyć zewnętrzną pokrywę oraz wystrzelić torpedę. Po oddaniu strzału i zamknięciu zewnętrznej pokrywy wyrzutni, w jej środku zamiast torpedy znajdowała się ponad tona wody. Aby osuszyć wyrzutnię należało wykonać następujące czynności:

1. Otworzyć trójdrożny zawór odwadniający (i);
2. Otworzyć zawory odcinające (g);
3. Zawór sterujący (q) ustawić w pozycji łączącej instalację niskiego ciśnienia z wyrzutnią torpedową, a zbiornik kompensacyjny z odwietrznikiem;
4. Otworzyć zawór zasilający (c2) – powietrze z instalacji niskiego ciśnienia wypychało wodę z wyrzutni torpedowej do zbiornika kompensacyjnego. Gdy z odwietrznika zaworu (q) zaczynało uchodzić sprężone powietrze, odcinano dopływ powietrza i zamykano zawór trójdrożny (i) (była to operacja, w wyniku której na okręcie wytwarzało się nadciśnienie).

Teraz zbiornik kompensacyjny można było przy pomocy sprężonego powietrza opróżnić z nadmiaru wody wypychając ją za burtę.
Specjalna blokada uniemożliwiała otwarcie zaworu odwadniającego (i) przy otwartej pokrywie zewnętrznej oraz otwarcie zewnętrznej pokrywy przy otwartym zaworze odwadniającym.

Fot. 3. Przedni przedział torpedowy U-190 [2].

1. Zawór sterujący (q).
2. Zawory odcinające (g).
3. Zawór zasilający (c2).

Fot. 4. Panel sterujący (Ausgleicharmatur) na U-995 [3].

1. zawór odwadniający (i).

3. System wystrzeliwania torpedy

System wystrzeliwania torpedy miał za zadanie nadać jej pewną prędkość początkową oraz uruchomić jej silnik napędowy. Pierwszym, powszechnie stosowanym systemem wystrzeliwania torped był prosty system pneumatyczny, stosowany do końca I Wojny Światowej. Torpeda była wprawiana w ruch przy pomocy sprężonego powietrza wpuszczanego w przestrzeń pomiędzy jej tylną częścią, a wewnętrzną pokrywą wyrzutni torpedowej. Niepożądanym efektem było pojawienie się na powierzchni wody pęcherzy sprężonego powietrza wydobywającego się z wyrzutni, które zdradzały pozycję strzelającego okrętu. Dlatego opracowano tzw. systemy strzału dyskretnego. Niemieckie rozwiązanie wykorzystywało ściśle dopasowaną do wyrzutni tarczę-tłok umieszczaną za rufą załadowanej torpedy.

Fot. 6. Otwarta dziobowa wyrzutnia torpedowa z włożonym tłokiem na U-570 [4].

Fot. 7. Rufowa wyrzutnia torpedowa oraz tłok na U-995.

Tłok był wykonany z metalu o masie około 35 kg i posiadał na swojej bocznej krawędzi wypusty prowadzące. Na wewnętrznej powierzchni ściany wyrzutni wykonane były wgłębienia prowadzące tłok, które ciągnęły się przez całą wyrzutnie i kończyły około 90 cm przed zewnętrzną pokrywą wyrzutni.

Fot. 8. Wnętrze rufowej wyrzutni torpedowej na U-995.

Sprężone powietrze było wpuszczane do przestrzeni pomiędzy tłokiem a zamkniętą wewnętrzną pokrywą wyrzutni. Rozprężające się powietrze wypychało tłok z prędkością około 10 m/s, który z kolei wypychał torpedę. Tłok zatrzymywał się około 1 m od wylotu wyrzutni uniemożliwiając wydostanie się powietrza na zewnątrz. Po opuszczeniu wyrzutni przez torpedę odpowietrzano wyrzutnię torpedową do wnętrza okrętu (była to kolejna przyczyna zwiększania się ciśnienia wewnątrz okrętu), a zewnętrzne ciśnienie wody wpychało tłok z powrotem w kierunku pokrywy wewnętrznej. Na koniec zamykano zewnętrzną pokrywę wyrzutni i osuszano wyrzutnię.

Opisana powyżej procedura dotyczyła jedynie strzału podwodnego. W przypadku strzałów przeprowadzanych na powierzchni nie można jej było użyć z oczywistego powodu – ciśnienie wody na głębokości pojedynczych metrów było niewystarczające do cofnięcia tłoka. Dlatego na powierzchni strzelano bez użycia tłoka – sprężone powietrze było wpuszczane w przestrzeń pomiędzy tłokiem a torpedą wypychając torpedę i blokując jednocześnie tłok w wyrzutni.

Wybór rodzaju strzału (podwodny albo nawodny) dokonywany był przy użyciu zaworu kierunkowego. Ciśnienie powietrza wyrzucającego torpedę przy strzale podwodnym i nawodnym wynosiło odpowiednio 10.5 at i 16 at.

Mechanizm strzału dyskretnego wykorzystujący ruchomy tłok był prosty, jednak wymagał bardzo dokładnego wykonania wyrzutni oraz tłoka – układ powinien być szczelny i się nie zakleszczać. Był z tego powodu bardzo podatny na uszkodzenia od wstrząsów wywołanych przez bomby lotnicze i głębinowe. Rozkaz nr 61 wydany przez BdU [5] opisywał procedurę sprawdzania wyrzutni torpedowych po każdym poważniejszym ataku.

Rys. 2. System wystrzeliwania torpedy [1]

Instalacja składała się z następujących elementów:

• zbiornika sprężonego powietrza o ciśnieniu maksymalnym 30 at i pojemności około 0.22 m³
• zaworu kierunkowego (p) wybierającego rodzaj strzału - nawodny/podwodny
• zaworu odpowietrzającego (k) – zawór ten był sprzężony z zaworem kierunkowym (p) i działał jedynie w przypadku strzału podwodnego
• zaworu strzelniczego (o) – wpuszczał on sprężone powietrze ze zbiornika do wnętrza wyrzutni, a otwierany był poprzez mniejszy, „pilotowy" zawór uruchamiany z kolei przez pręt spustowy
• zaworu „pilotowego" (s)
• zaworu zasilającego (e)

Rys. 3. Działanie zaworu strzelniczego [6].

W stanie gotowym do strzału pręt spustowy napinał sprężynę, zbiornik sprężonego powietrza był napełniony do maksymalnego ciśnienia a zawór zasilający (e) był zamknięty. Po obu stronach zaworu strzelniczego (o) dzięki połączeniu zaznaczonemu kolorem czerwonym panowało takie samo ciśnienie. W momencie strzału pręt spustowy był zwalniany poprzez elektromagnes (przy strzale zdalnym z pomostu lub kiosku) lub też przy pomocy ręcznej dźwigni. Cofający się pręt wyciągał bolec ryglujący torpedę, wsuwał język spustowy do wyrzutni oraz otwierał zawór pilotowy (s). Otwarty zawór pilotowy wywoływał spadek ciśnienia po lewej stronie zaworu strzelniczego, co z kolei prowadziło do jego otwarcia, a sprężone powietrze ze zbiornika poprzez zawór kierunkowy (p) wypełniało przestrzeń pomiędzy tłokiem a wewnętrzną pokrywą wyrzutni (w przypadku strzału podwodnego) lub pomiędzy tłokiem a torpedą (w przypadku strzału nawodnego). Torpeda była wypychana na zewnątrz, a język spustowy uruchamiał silnik torpedy. W przypadku strzału podwodnego automatycznie otwierał się zawór odpowietrzający (k), który pozwalał na ujście sprężonego powietrza z wyrzutni do wnętrza okrętu. Tłok pod wpływem zewnętrznego ciśnienia wody cofał się, a wyrzutnia wypełniała się wodą. Po zamknięciu zewnętrznej pokrywy można było osuszyć wyrzutnię. W przypadku strzału nawodnego powietrze uchodziło przez zewnętrzną pokrywę wyrzutni.

Fot. 9. Przedni przedział torpedowy na U-190 [2].

1. Zawory odcinające (e) zbiorników sprężonego powietrza wyrzutni nr 2 i nr 4.
2. Zbiornik sprężonego powietrza wyrzutni nr 2.
3. Zawór strzelniczy (o) wyrzutni nr 2.
4. Zawór kierunkowy (p) wyrzutni nr 2.

1. Zawór pilotowy (s).
2. Pręt spustowy.
3. Dźwignia ręcznego zwalniania pręta spustowego.
4. Blokada zabezpieczająca pręta spustowego.
5. Zawór kierunkowy (p).
6. Zawór strzelniczy (o).
7. Zawór odpowietrzający (k).
8. Elektromagnes umożliwiający zdalne zwolnienie pręta spustowego.

Zdarzały się wypadki, gdy w znajdującej się w wyrzutni torpedzie samoczynnie uruchamiał się silnik (Rohrlaufer). Aby uniknąć uszkodzenia wyrzutni przez powstające gazy wylotowe (w przypadku torped parogazowych) i wysoką temperaturę niechłodzonego silnika należało taką torpedę jak najszybciej usunąć z wyrzutni – przy pomocy sprężonego powietrza używanego normalnie do wystrzelenia torpedy, lub też gdy to zawiodło [7] (np. z powodu zbyt niskiego ciśnienia w zbiorniku) – z instalacji wysokiego ciśnienia używanej do stawiania min (chociaż w raporcie z przesłuchania marynarzy z okrętu U-409 jest wzmianka, że ten sposób również zawiódł, a torpedy pozbyto się instalując w wyrzutni niewielki ładunek wybuchowy) [8].

Coraz częstsze przypadki Rohrlauferów skłoniły BdU do wydania w listopadzie 1944 roku rozkazu specjalnego nr 68 opisującego procedurę obsługi wyrzutni torped [9].

4. System stawiania min

Niemieckie wyrzutnie torpedowe posiadały dodatkową instalację umożliwiającą stawianie min morskich. Do wyrzutni można było załadować 2 miny Typu TMA lub TMC lub 3 miny typu TMB. Miny były wyrzucane z wyrzutni przy użyciu sprężonego powietrza pochodzącego z instalacji wysokiego ciśnienia okrętu.

Rys. 4. Instalacja stawiania min [1].

Powietrze było wpuszczane kolejno przez przewody (s2), (s1) i (s) wypychając odpowiednio najbardziej zewnętrzną, środkową i wewnętrzną minę. Przełączanie odbywało się przy pomocy zaworu sterującego (p1). Zawór (o1) otwierał dopływ sprężonego powietrza. Nieopisany na rysunku, przechodzący przez kadłub sztywny drugi przewód sprężonego powietrza zasilał siłownik bolca ryglującego najbardziej zewnętrzną minę. W razie konieczności, wszystkie miny mogły opuścić wyrzutnię jednocześnie w wyniku użycia sprężonego powietrza wpuszczanego za tłok (czyli podobnie jak przy wystrzeleniu torpedy).

Fot. 11. Instalacja stawiania min [10].

1. Zawór odcinający (o1).
2. Zawór sterujący (p1).
3. Dźwignia wału bolca ryglującego miny.
4. Drążek uniemożliwiający otwarcie zaworu odcinającego (o1) przy opuszczonym bolcu ryglującym miny.
5. Drążek uniemożliwiający zwolnienie pręta spustowego przy opuszczonym bolcu ryglującym miny.
6. Drążek otwierający dopływ sprężonego powietrza do siłownika bolca ryglującego miny.

5. Mechanizmy zabezpieczające

Wyrzutnie torpedowe były wyposażone w szereg mechanizmów zabezpieczających przed przypadkowym lub omyłkowym wykonaniem czynności zagrażających bezpieczeństwu okrętu. Wspólnym elementem tych mechanizmów był pręt blokujący.

Mechanizm uniemożliwiający jednoczesne otwarcie wewnętrznych i zewnętrznych pokryw wyrzutni składał się z kątownika przymocowanego do ruchomego pierścienia blokującego wewnętrzną pokrywę wyrzutni, pręta blokującego oraz wału otwierającego zewnętrzną pokrywę wyrzutni. Wał otwierający zewnętrzną pokrywę wyrzutni mógł być obracany jedynie wtedy, gdy nie blokował go kątownik pierścienia blokującego – gdy pierścień był w pozycji blokującej wewnętrzną pokrywę wyrzutni. Wał otwierający zewnętrzną pokrywę wyrzutni poprzez mechanizm śrubowy przesuwał pręt blokujący w kierunku wewnętrznego końca wyrzutni – przy minimalnym uchyleniu zewnętrznej pokrywy koniec pręta blokował kątownik pierścienia blokującego uniemożliwiając jego obrót i otwarcie wewnętrznej pokrywy wyrzutni.

Pręt spustowy musiał być ponownie napięty przed otwarciem wewnętrznej pokrywy wyrzutni. Napięcie pręta spustowego powodowało wsunięcie rygla blokującego torpedę oraz wyciągnięcie języka spustowego. W momencie strzału pręt spustowy cofał się w kierunku wewnętrznego końca wyrzutni wchodząc w specjalne gniazdo przymocowane do ruchomego pierścienia blokującego wewnętrzną pokrywę wyrzutni. Obrócenie pierścienia w celu otwarcia wewnętrznej pokrywy było możliwe jedynie po ponownym napięciu pręta spustowego.

Mechanizm uniemożliwiający wystrzelenie torpedy przy zamkniętej pokrywie zewnętrznej składał się z zawleczki blokującej pręt spustowy. Zawleczka byłą odciągana do pozycji nieblokującej przez pręt blokujący który cofał się w miarę otwierania pokrywy zewnętrznej.
Zawór osuszający wyrzutnię był blokowany w pozycji „zamknięty" przez wypustkę pręta blokującego. Gdy zawór osuszający był otwarty, bolec blokujący poruszany przez system cięgien uniemożliwiał obrót wału otwierającego pokrywę zewnętrzną.

Fot. 13. Mechanizmy blokady zaworu osuszającego na U-995 [10].

1. Wał otwierający pokrywę zewnętrzną.
2. Zawór osuszający wyrzutnię.
3. Pręt blokujący.
4. Mechanizm blokujący obrót wału otwierającego pokrywę zewnętrzną.
5. Cięgna łączące zawór osuszający z blokadą wału i prętem blokującym.

Otwarcie zaworu odcinającego instalacji stawiania min przy zamkniętej pokrywie zewnętrznej było blokowane przez wypustkę cofniętego pręta blokującego.
Otwarcie zaworu odcinającego instalacji stawiania min przy opuszczonym bolcu ryglującym miny było blokowane przez drążek łączący wał podnoszący bolec ryglujący z zaworem odcinającym.
Wystrzelenie torpedy przy opuszczonym bolcu ryglującym miny było blokowane poprzez drążek łączący wał podnoszący bolec ryglujący z prętem spustowym.

Fot. 14. Mechanizm blokady instalacji stawiania min na U-995 [10].

1. Wał podnoszący bolec ryglujący miny.
2. Zawór odcinający instalacji stawiania min.
3. Pręt blokujący.
4. Zawór sterujący instalacji stawiania min.
5. Drążek blokujący pręt spustowy.
6. Drążek sterujący zaworem sprężonego powietrza zasilającego siłownik bolca ryglującego miny.
   
   

6. Urządzenia nastawcze torped

Do załadowanej do wyrzutni torpedy przed jej wystrzeleniem należało wprowadzić nastawy toru jej ruchu. Były to: głębokość biegu, prędkość oraz kąt odchylenia. W późniejszym okresie wojny, w miarę wprowadzania torped manewrujących typu FAT i LUT, doszły jeszcze dodatkowe nastawy określające długość toru prostoliniowego, kierunek pierwszego skrętu (w przypadku programatorów FAT) oraz trzy dodatkowe kąty wyznaczające ostateczny kurs (w przypadku programatorów LUT). Wszystkie nastawy były wprowadzane poprzez obrót wałków wsuwanych do wnętrza torpedy przez otwory w ściankach wyrzutni. Nastawy prędkości, głębokości biegu oraz programatora FAT ustawiane były za pomocą wsuwanych ręcznie i obracanych wyskalowanymi pokrętłami wałków. Wałki te musiały być przed strzałem usunięte z wyrzutni. Bardzo istotną nastawą torpedy był kąt biegu, który określał kurs torpedy po opuszczeniu wyrzutni. Kąt ten był podczas podejścia do ataku wyliczany na bieżąco przez kalkulator torpedowy i przekazywany poprzez system selsynów do odbiorników (T-Schußwinkelempfänger) w przednim i tylnym przedziale torpedowym. Odbiorniki te były połączone wałkami z urządzeniami nastawczymi torped na wyrzutniach (GA-Stellzeuge), które z kolei przez wpuszczone do wnętrza wyrzutni wałki nastawiały żyroskopy torped na żądany kąt. Wałki te były wyciągane automatycznie z wyrzutni przez cofający się w momencie strzału pręt spustowy. W przypadku awarii elektrycznego systemu przekazywania wyliczonego kąta biegu torpedy z kalkulatora torpedowego do odbiorników, kąt mógł być wprowadzony ręcznie za pomocą pokrętła. Do odbiornika w przednim przedziale torpedowym oprócz wyliczonego kąta biegu przekazywano także wyliczony kąt rozproszenia w przypadku strzelania salwą. W zależności od wybranych do strzału wyrzutni odbiornik odpowiednio modyfikował kąty biegu poszczególnych torped.

Od połowy 1944 roku na uzbrojenie niemieckich okrętów podwodnych wprowadzono torpedę manewrującą z programatorem LUT. Wymagała ona dodatkowych urządzeń umożliwiających wprowadzenie dodatkowych trzech kątów wyznaczających ostateczny kurs torpedy. Kąty te wyliczone przez zmodyfikowany kalkulator torpedowy były przesyłane do odbiornika nastaw LUT w przednim przedziale torpedowym. Odbiornik ten był połączony za pomocą wałka oraz dwóch elastycznych cięgien z dodatkowym urządzeniem nastawczym na każdej z czterech wyrzutni torpedowych.

1. Urządzenie nastawy kąta biegu (GA-Stellzeuge).
2. Wałek łączący urządzenie nastawy z odbiornikiem kąta biegu (T-Schußwinkelempfänger).
3. Ręczne pokrętło nastawy głębokości biegu torpedy.
4. Wał otwierający zewnętrzną pokrywę wyrzutni.
5. Pręt spustowy.
6. Przewód sprężonego powietrza instalacji stawiania min.
7. Przewód odpowietrzania wyrzutni.

Fot. 16. Odbiornik kąta biegu w rufowym przedziale torpedowym U-995.

1. Odbiornik kąta biegu (T-Schußwinkelempfänger) – jedna tarcza pokazuje kąty w zakresie 0-360 stopni, druga w zakresie 0-10 stopni. Każda tarcza posiada wskazówkę oraz obrotowe okienko z czerwoną strzałką. Wskazówka pokazuje wartość przesyłaną z kalkulatora torpedowego, okienko – aktualną wartość ustawioną przez GA-Stellzeuge. W normalnych warunkach obrotowe okienko podąża automatycznie za strzałką, jednak w przypadku uszkodzenia systemu, można je poruszać za pomocą ręcznego pokrętła.
2. Pokrętło ręcznego ustawiania kąta biegu.

1. Odbiornik kąta biegu (T-Schußwinkelempfänger) oraz kąta rozproszenia salwy.
2. Pokrętło ręcznego ustawiania kąta biegu.
3. Wałek łączący odbiornik kąta biegu (T-Schußwinkelempfänger) z urządzeniem nastawy (GA-Stellzeuge) wyrzutni torpedowej nr 2.
4. Wałek łączący odbiornik kąta biegu (T-Schußwinkelempfänger) z urządzeniem nastawy (GA-Stellzeuge) wyrzutni torpedowej nr 1.
5. Odbiornik nastaw LUT.

7. Wyrzutnie torpedowe na okrętach Typu XXIII

Okręty podwodne Typu XXIII były wyposażone w dwie dziobowe wyrzutnie torpedowe. Ich budowa i działanie było identyczne jak wyrzutni instalowanych na okrętach wcześniejszych typów. Występowały jednak pewne różnice w ich użyciu wynikające z nowych założeń taktycznych oraz ograniczeń technicznych konstrukcji okrętu Typu XXIII. Przede wszystkim z racji niewielkich rozmiarów całego okrętu nie było miejsca na zapasowe torpedy – okręt dysponował jedynie dwoma załadowanymi do wyrzutni. Z powodu niewielkiego przedniego przedziału torpedowego (o całkowitej długości około 9 m) załadunek torped do wyrzutni odbywał się w porcie, od zewnątrz, przy użyciu specjalnej konstrukcji (fot. 18). Ponadto z powodu zbyt małej odległości pomiędzy wewnętrzną pokrywą wyrzutni torpedowej a grodzią pomiędzy przednim przedziałem torpedowym i centralą (ok. 4,5 m) możliwe było jedynie częściowe wyciągnięcie torpedy (o całkowitej długości około 7 m) z wyrzutni w celu sprawdzenia i konserwacji jej wewnętrznych mechanizmów.

Ciekawą rzeczą jest element opisany jako „Schwallfang" - był to rodzaj okapu zainstalowanego nad wylotem wyrzutni torpedowej, który miał za zadanie zbierać pęcherze powietrza wydobywające się z wyrzutni podczas strzału. „Okap" ten mógł być następnie odpowietrzony do wnętrza okrętu.

8. Podsumowanie

Konstrukcja i działanie wyrzutni torpedowych instalowanych na niemieckich okrętach podwodnych z okresu II Wojny Światowej nie odbiegała od innych tego typu urządzeń na świecie. Posiadały pneumatyczny system wystrzeliwania torpedy oraz automatyczne odpowietrzanie do wnętrza okrętu po strzale. Zastosowano jednak kilka rozwiązań niespotykanych w marynarkach wojennych innych państw. Dodano tłok wypychający torpedę, który dodatkowo uniemożliwiał ucieczkę sprężonego powietrza z wyrzutni. Oddzielna, dedykowana instalacja do stawiania min umożliwiała załadowanie do wyrzutni 2 min Typu TMA i TMC lub 3 min TMB – co znacznie skracało czas operacji minowania. W odróżnieniu od anglosaskich odpowiedników, wyrzutnie niemieckie nie posiadały automatycznego systemu kompensacji – masa wystrzelonej torpedy była równoważona przez dobieranie wody do zbiorników kompensacyjnych w oparciu o obserwacje przepływomierzy. Dużą wadą była mała odporność wewnętrznych pokryw wyrzutni na ciśnienie wody na większych głębokościach – uniemożliwiało to wystrzelenie torpedy z głębokości większej niż peryskopowa oraz ograniczało możliwości zanurzenia w przypadku uszkodzenia pokryw zewnętrznych. Te wady miały zostać wyeliminowane w następnej generacji wyrzutni torpedowych, zaprojektowanych specjalnie dla okrętów Typu XXI. Koniec wojny uniemożliwił jednak wypróbowanie nowych rozwiązań w warunkach bojowych.

Źródła:

[1] na podstawie http://uboatarchive.net/U-570Plate25.htm
[2] Vom Original zum Modell: Uboottyp IXC
[3] zdjęcie pochodzi z http://www.ubootbilder.de/
[4] http://www.uboatarchive.net/U-570Photo13.jpg
[5] http://www.uboatarchive.net/BDUOrder61.htm
[6] rysunek na podstawie U-Boottyp XXIII, Eberhard Rössler
[7] http://www.uboatarchive.net/U-845INT.htm (strona 6)
[8] http://www.uboatarchive.net/U-409INT.htm (strona 21)
[9] http://www.uboatarchive.net/BDUOrder68.htm
[10] dzięki uprzejmości Britty Fischotter
[11] Vom Original zum Modell: Uboottyp XXIII
[12] http://uboatarchive.net/U-570Plate25.htm
[13] http://u-995.com

http://www.uboatarchive.net/U-570BritishReport.htm
http://www.maritime.org/fleetsub/tubes/index.htm